گمان بيشترم آن است كه براى نخستين بار،گسترده‌ترين ديدگاه را درباره عنصر فهم اجتماعى از نص، از جانب فقيهى مسلمان از مكتب امام صادق(ع) مى‌خوانم. ديدگاهى كه با دقت و ژرف‌نگرى، تفاوت ميان مدلول واژگانى نص و معناى اجتماعى آن را روشن مى‌سازد و مرزهاى درست و مجاز مدلول اجتماعى را به خوبى مى‌نماياند.

گرچه فقيهان در انجام كار فقهى و استنباط از نص، عنصر فهم اجتماعى را دخالت مى‌دهند و در دريافت از دليل، در كنار عنصر ديگر كه نشانگر جنبه دلالت لفظى است، بر عنصر نخست تكيه مى‌كنند. اما با اين همه، آنان در كار دريافت از دليل، غالباً جنبه لفظى و جنبه اجتماعى را به عنوان دو جنبه جدا و مشخص، كه هر كدام داراى معيار و حد و مرز خويش است، نمى‌نمايانند. بلكه اين دو جنبه در موارد كاربردشان، همراه با هم و با يك نام، كه همان ظهور است، مى‌آيند.

نخستين بارى‌كه عنصر فهم اجتماعى را خواندم، همان هنگامى بود كه جلدهايى از كتاب نوآور و جاودان فقه الإمام الصادق را مطالعه كردم. كتابى كه شيخ ما، دانشمند بزرگ، «شيخ محمدجواد مغنيه»آن را نگاشت و فقه جعفرى در اين كتاب نو با خامه توانايش به گونه‌اى دلنشين در شيوه و بيان رخ نمود.در مطالعه موارد بسيارى از اين كتاب گرانسنگ، تأكيد بر جنبه اجتماعى در فهميدن دليل و جداسازى ميان اين عنصر و جنبه واژگانى محض را يافتم. براى توضيح ديدگاه كتاب درباره فهم اجتماعى نص و شناخت محتواى اين فهم و نقش آن در استنباط حكم از نص، نخست بايد از ظهور سخن بگوييم.

حجيت ظهور

از چيزهايى كه در علم اصول به گونه‌اى اساسى نزد همگان پذيرفته شده،